Greinar – vinnusálfræði

Einelti og kynferðisleg áreitni á vinnustað

Góð geta starfsmanna til að sinna starfi sínu af árangri byggist óumdeilanlega á gagnkvæmri virðingu og vellíðan í samskiptum. Einelti á vinnustað gerir þessar forsendur að engu, en einelti hefur niðurbrjótandi áhrif á fleiri en þolandann.

Einelti sundrar einingu meðal starfsmanna og því líklegt til að brjóta niður sjálfstraust og getu starfsmanna til að ná árangri í starfi. Einelti getur því verið alvarlegur dragbítur á afköst starfsmanna og þá um leið samkeppnishæfni fyrirtækja og stofnana.

Skilgreining: Þeir sem leggja aðra í einelti gera það yfirleitt af ásettu ráði. Um er að ræða andfélagslegt ofbeldi er birtist sem þrálát árátta, knúin af einbeittum vilja. Markmið gerandans er fyrst og fremst það að sýna völd sín með því að meiða, lítillækka og brjóta fórnarlömb sín á bak aftur".

Einelti á vinnustað einkennist fyrst og fremst af misnotkun valds og hafa rannsóknir gefið skýrt til kynna að í mörgum tilfellum komast gerendur upp með hegðun sína. Þar sem gerandinn gegnir yfirmannsstöðu (sem er mjög algengt) verður nær ógjörningur fyrir þolandann að kæra eineltið.

Að sjálfsögðu getur fórnarlambið ekki borið hönd fyrir höfuð sér við aðstæður sem þessar og því algengt að fólk bregðist við með því að harka af sér og bæla niður vanlíðan sína. Gerandinn getur einnig oft á tíðum reitt sig á dyggan stuðning samstarfsmanna og jafnvel yfirmanna.

Auðvelt getur því verið að gera fórnarlambið tortryggilegt og burtskýra eineltishegðunina, t.d. með því að gefa í skyn að aðeins sé verið að áminna og veita aðhald, að þolandinn hafi brugðist hlutverki sínu og skorti samviskusemi og/eða hæfni. Áróður sem þessi tryggir gjarnan að fórnarlambinu er ekki trúað og kvartanir þess hunsaðar. Hér er um samtryggingarkerfi að ræða sem verndar ofbeldismennina.

Einn af hverjum fimm starfsmönnum í Bandaríkjunum verður árlega fyrir einelti. Áberandi er hversu eineltið er oft á tíðum réttlætt sem eðlilegur þáttur í vinnuumhverfinu. Einelti er gjarnan "falið" bak við félagslegar venjur (normur) og jafnvel burtskýrt sem sem réttmæt hegðun og viðbrögð. Rannsóknir hafa gefið til kynna að einn þriðji til helmingur af veikindum starfsfólks sé streitutengt og væri áhugavert að rannsaka hvort einelti komi þar á einhvern hátt við sögu.

afnt karlar sem konur leggja aðra í einelti og hefur ekki mælst marktækur munur milli kynja. Í flestum tilfellum eru það karlar sem ráðast að körlum og konur að konum.

Eðli og einkenni eineltishegðunar

Rayner og Höel (1997) hafa skilgreint vinnustaðareinelti með eftirfarandi hætti:

  • Ógnun sem beinist gegn faglegri hæfni. Athugasemdir sem endurspegla lítilsvirðingu; ásakanir um vanhæfni í starfi, gera lítið úr frammistöðu; auðmýkja og þá sérstaklega fyrir framan aðra.
  • Ógnun sem beinist að persónu einstaklingsins. Uppnefna, móðga, ráðast að þolanda með hrópum og öskrum; kúga til undirgefni; Kynferðislegt áreiti og líkamlegt ofbeldi; nota niðrandi orð um aldur, útlit, klæðaburð og hátterni; breiða út illgirnislegar lygar/kjaftasögur um þolanda og jafnvel að hringja heim til hans/hennar í tíma og ótíma.
  • Einangra og útiloka. Tilburðir í þá átt að hindra og standa í vegi fyrir að þolandi fái notið réttmætra tækifæra (sem öllum er ætluð), stuðla að líkamlegri og/eða félagslegri einangrun; hamla upplýsingastreymi til þolanda, o.s.frv.
  • Óhóflegt vinnuálag. Markviss unnið að því að íþyngja með vinnu og stuðla þannig að álagi og streitu; t.d. með því að leggja fyrir verkefni sem verður að klára á styttri tíma en mögulegt er og/eða "drekkja" í verkefnum; trufla .þolanda og skaprauna þegar síst varir og illa stendur á; gera óraunhæfar, vitlausar og tilviljunarkenndar kröfur um frammistöðu, o.s.frv.
  • Taka fólk á taugum. Stara á þolandann með ógnvekjandi svip og taka í gegn með látum ef verður á mistök; þrúgandi þögn; auðsýna tómlæti og fyrirlitningu; klifa stöðugt á mistökum/yfirsjónum; æpa ásakanir fyrir framan aðra; stuðla með ásetningi að óförum og/eða mistökum.

Það er viðeigandi að athuga hvort einelti sé til staðar ef andrúmsloft á vinnustað hefur breyst til hins verra og/eða ef um tíðar fjarvistir er að ræða.

Afleiðingar eineltis

Einelti brýtur niður vellíðan, traust og trúnað í samskiptum, sem aftur á móti ýtir undir kvíða, þunglyndi og vangetu til að leggja sig fram í starfi. Þar sem einelti nær að skjóta rótum hefur ástandið yfirleitt neikvæð áhrif á getu og löngun starfsmanna til að halda tryggð við fyrirtækið. Skaði fyrirtækja er margvíslegur: tíðar fjarvistir vegna veikinda; tíð mannaskipti; óeining og ágreiningur meðal starfmanna; slæmur ‘mórall', óánægja og ónæg tjáskipti; verri afköst og skilvirkni sem sem aftur á móti stuðlar að verri afkomu og árangri fyrirtækja.

 

 

eineltiHér er ekki gefin tæmandi listi, en áhrif eineltis á þolanda eru með ýmsu móti. Fyrst og fremst er um að ræða viðvarandi kvíða sem leitt getur til þunglyndis. Einelti brýtur niður sjálfstraust og leiðir jafnvel til sjálfsvígshugsana. Þolendur langvarandi eineltis eiga margir hverjir mjög erfitt með svefn og hugsa gjarnan stöðugt um hvernig bregðast skuli við eineltinu. Álagið getur leitt til kulnunar í starfi.


Langvarandi tilfinningaálag
af völdum eineltis brýst meðal annars fram í reiðiköstum, pirringi, önuglyndi, einbeitingarörðugleikum og tilfinningadoða. Að lokum verður viðkomandi úrvinda á sál og líkama og verður óvinnufær. Mörg þessara einkenna endurspegla svokallaða áfallsstreituröskun (Post Traumatic Stress Disorder) sem er safn kvíðaeinkenna sem gjarnan koma fram í kjölfar mjög erfiðrar lífreynslu, eins og t.d. að sleppa naumlega úr brennandi húsi eða hafa upplifað yfirþyrmandi náttúruhamfarir, t.d. í tengslum við snjófljóð.

Skaðvænleg áhrif eineltis á líkamlega heilsu er fyrst og fremst tengt streitu og álagi. Að búa við einelti vekur og viðheldur gífurlegri streitu því þolandinn á stöðugt von á að á hann/hana sé ráðist og án þess að viðkomandi vænti þess að geta varið sig. Kvíðinn verður því viðvarandi , stöðuspenna myndast í líkamanum sem hefur niðurbrjótandi áhrif á andlega og líkamlega heilsu. Mörg eftirfarandi einkenna eru fylgifiskur eineltis:

Of hár blóðþrýstingur; andnauð; svefnleysi; (mígren) höfuðverkur; vöðvaspenna og sársauki; ógleði við tilhugsunina um að þurfa að fara í vinnuna; skjálfti; röskun á matarlyst; þreyta og sinnuleysi; asmi; ofnæmisviðbrögð, niðurgangur, meltingartruflanir; magaverkur; ristilbólga; verkur fyrir brjósti; o.s.frv.

Kostnaður heilbrigðisþjónustu vegna eineltis er einnig talsverður, t.d. vegna lyfjakostnaðar (vegna þunglyndis og kvíða) og endurhæfingar, vegna þjónustu geðlækna og kostnaðar sem einstaklingurinn þarf að bera vegna sálfræðiþjónustu sálfræðinga. Einnig má ekki vanmeta skaðleg áhrif eineltis á nánustu aðstandendur fórnarlamba, en þeir þjást með þolanda.

Úrræði gegn einelti

Árangur í eineltismálum byggist öðru fremur á að starfsfólk sé vel upplýst um einkenni og afleiðingar eineltis. Og í öðru lagi, að til staðar sé skýr og hnitmiðuð stefnumótun og áætlun gegn einelti. Eftirfarandi aðgerðir og úrræði skipta miklu:

Einelti er ekki einkamál geranda og þolanda heldur málefni sem varðar velferð stafsmanna og hæfni fyrirtækisins til að ná markmiðum sínum. Fræðsla um einelti þarf að vera mjög ýtarleg svo allir starfsmenn séu upplýstir um eðli og einkenni eineltis á vinnustað. Í ráðningarsamningum komi fram að starfsmönnum beri að tilkynna einelti og sé ábyrgðarleysi í því sambandi ámælisverð.

Aðgerðir til varnar einelti séu útfærðar í starfsmannastefnu fyrirtækisins og viðhaldið með reglubundnum hætti. Til staðar sé kerfisbundin "hernaðaráætlun" um hvernig skal bregðast við, fyrirbyggja og uppræta einelti. Til dæmis er mikilvægt að semja nákvæmar leiðsagnarreglur þar sem fram kemur hvernig meta skal hvort um raunverulegt einelti sé að ræða og hvernig (og hvert) skal tilkynna eineltið.

Stuðla þarf að fyrirtækjamenningu þar sem einelti er ekki liðið. Átak gegn einelti kallar á skýra stefnumótun, fræðslu og þjálfun. Mikilvægt er að allir starfsmenn geti rætt eineltismál á hreinskilin og opinskáan hátt og séu samtaka í að sporna gegn einelti.

Aðstoð við þolendur - Í þessu sambandi ber að geta þess að margir þolendur eineltis eiga erfitt með að tjá sig og tilkynna um einelti sem þeir verða fyrir. Margt kemur til, t.d. lamandi kvíði og ótti; að gerandinn sé yfirmaður eða á einhvern hátt í valdastöðu gagnvart viðkomandi; að þolandinn þorir ekki að tjá sig um eineltið af ótta við að hefnist fyrir með einhverjum hætti, o.s.frv. Af þessum sökum er mikilvægt að í stefnumótun gegn einelti sé gert ráð fyrir hvernig skal aðstoða þolendur til að tjá sig og tryggja að þeir verði ekki fyrir neinu aðkasti sökum þess að þeir tilkynntu eineltið, t.d. aðkasti af hendi samstarfsfélaga. Það sama gildir um samstarfsmenn sem koma upp um einelti í garð samstarfsfélag.

Einelti er ofbeldi og viðeigandi að þeir sem stunda slíkt séu dregnir til ábyrgðar. Skýrar leiðsagnarreglur þurfa að vera til staðar um hvernig skal taka á gerendum, t.d. með ákvæðum um „skilorð" eða tímabundinn eða varanlegan brottrekstur úr starfi ef um einbeittan brotavilja er að ræða.

Fyrirbyggjandi aðgerðir eru betri en „lækning" og því hagkvæmt að þeir sem hafa beitt aðra einelti séu undir sérstöku eftirliti. Skilyrði fyrir áframhaldandi ráðningu sé meðal annars að þeir leiti sér hjálpar hjá meðferðaraðila.

Þolendum eineltis sé boðið upp á stuðningi og hjálp meðferðaraðila, sér að kostnaðarlausu. Ennfremur er ekki óraunhæft að til staðar séu ákvæði um miskabætur til handa þolendum, að tekið sé á málum á grundvelli laga og réttar eins og gert er t.d. þegar um líkamsárás er að ræða.

 

 

Heimildir

Rayner, C. & Höel, H. (1997). "A summary review of literature relating to workplace bullying". Journal of Community and Applied Social Psychology, 7, 181-191.

Grein í tímaritinu FYRIRTÆKIÐ: ,Einelti á vinnustað' (1. tbl., maí, 2003).